Theo The Independent, xoay quanh vụ vi phạm tài chính kéo dài tám năm của Man City, mỗi khi có diễn biến mới, cuộc tranh luận về các quy định liên quan lại nóng lên, nhưng rất nhiều quan điểm được lan truyền rộng rãi thực chất là hiểu lầm.
Mỗi khi "sóng gió tám năm" của Man City có một tập mới, thường đến ngày thứ ba, cuộc thảo luận về sự việc sẽ biến thành cuộc tranh luận về những quy định bị cáo buộc vi phạm. Có người nói những quy định này "không công bằng", có người nói chúng nhằm ngăn cản những kẻ thách thức "giới quyền lực", lại có người nói chúng do một "cartel" đặt ra.
Những quan điểm đang được bàn tán sôi nổi này từ lâu cũng đã bị định hình bởi sự dẫn dắt dư luận, và ngày càng được thúc đẩy bởi những cơ cấu sở hữu mới phức tạp đang tìm cách thể hiện "tham vọng".
Vì thế, rất nhiều huyền thoại về các quy định ban đầu được gọi là "Công bằng tài chính" (FFP) đã được lan truyền, và các quy định này gần như luôn bị nhìn nhận từ góc độ của nhóm đỉnh — tức là "ai thắng".
Những huyền thoại ấy khiến việc ghi nhớ thực tế càng trở nên quan trọng, và cũng khiến người ta càng cần hiểu rằng các quy định này thực ra ra đời trong thế giới của thời điểm chuyển giao thế kỷ, và thế giới đó mang nhiều lời cảnh báo cho hiện tại. Chi tiêu không giới hạn của các ông chủ đã gây áp lực khổng lồ lên hệ thống bóng đá, các CLB bên bờ sụp đổ, người bình thường không nhận được lương.
Tác động thực tế của nó vượt xa bản thân những chiếc cúp.
Trong những năm sau phán quyết Bosman năm 1996, những quan chức có trách nhiệm hơn trong nội bộ UEFA vô cùng lo ngại. Chi tiêu không kiểm soát trong một thị trường mở đã châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang, đẩy nhiều CLB hơn tới bờ vực diệt vong. Tỷ lệ tiền lương trên doanh thu cao đến đáng lo ngại. Nhiều CLB châu Âu không trả đúng hạn các đợt phí chuyển nhượng, thậm chí không trả lương cầu thủ đúng hạn, thời đó được mô tả là "miền Tây hoang dã".
Giải quyết vấn đề này thực ra chính là nguồn gốc của cụm từ "công bằng" (fair play) trong tên gọi.
Biện pháp ứng phó ban đầu của UEFA là thử áp dụng trần lương cứng vào năm 1999, nhưng điều này vi phạm luật lao động châu Âu. Ban lãnh đạo mang phong cách kỹ trị Bắc Âu của tổ chức này cũng nhận ra cần xây dựng khung pháp lý trước, vì vậy họ bắt tay tích lũy thông tin, cuối cùng hình thành quy định cấp phép CLB. Về bản chất, đây là toàn bộ các tiêu chuẩn bạn cần đáp ứng để tham dự các giải đấu châu Âu, chúng đặt ra điều kiện cho việc vận hành thận trọng của các CLB.
Ngay trong lúc tất cả những điều này diễn ra, Leeds United bắt đầu rơi tự do về tài chính vì chính kiểu chi tiêu quá mức mà họ đang cố ngăn chặn, làm nổi bật sự cần thiết của thay đổi. Cùng lúc đó, việc Roman Abramovich mua lại Chelsea năm 2003 mang đến áp lực hoàn toàn mới cho toàn bộ hệ thống. Ngay cả CEO hiện tại của Man City là Ferran Soriano cũng mô tả đây là một "sự xáo trộn khổng lồ" (disruption), dẫn tới "lạm phát điên cuồng lan ra toàn bộ hệ thống tuần hoàn". Hiệu ứng lôi kéo từ nhóm đỉnh khiến mức lương tăng lên xuyên suốt cả kim tự tháp.
Các CLB khác không chỉ phải tốn nhiều tiền hơn để mua cầu thủ, mà quan trọng hơn, còn phải tốn nhiều tiền hơn hẳn để giữ chân cầu thủ.
Những người tham gia xây dựng FFP hiểu rõ câu chuyện của các giải đấu Ireland và Séc, chưa kể các hạng đấu thấp ở Anh — nơi cầu thủ không mua nổi quà Giáng sinh vì không được trả lương. Đó là lý do chuyện này không chỉ liên quan tới việc CLB có thực sự vi phạm hay không, nhất là trong một ngành công nghiệp dồi dào tiền bạc như vậy. Như một quan chức từng nói: "Những câu chuyện đó vẫn luôn ở lại trong lòng tôi."
Một hình thức kiểm soát chi phí nào đó là không thể thiếu, đặc biệt nếu bạn tin vào hệ thống kim tự tháp. Và tất cả những điều này đều xảy ra trước khi nguồn của cải gắn với nhà nước mang tới làn sóng lạm phát tăng tốc như có turbo.
Tính cạnh tranh vốn có của thể thao quyết định rằng đây sẽ luôn là một vấn đề, vì ai cũng chỉ muốn nỗ lực để chiến thắng.
Tuy nhiên, tồn tại một sự thiếu nhất quán nội tại. Các CLB Đức từng phàn nàn với UEFA rằng họ phải chịu sự quản lý nghiêm ngặt hơn nhiều so với các đồng nghiệp ở Anh hay Tây Ban Nha.
Họ tìm được tiếng nói đồng cảm ở Michel Platini, người trở thành Chủ tịch UEFA năm 2007. Cựu nhạc trưởng người Pháp từ lâu đã nhận thức được rằng quê hương ông có cơ chế giám sát nghiêm ngặt nhất trong tất cả các quốc gia — Cơ quan Kiểm soát Quản lý Quốc gia (DNCG).
Mong muốn nhân rộng mô hình này lên cấp độ châu Âu đã hợp nhất với dự án trần lương, cuối cùng biến thành FFP — một dạng trần lương gián tiếp. Bước chuyển sang quản lý thận trọng này cũng khiến việc gắn chi tiêu với doanh thu trở nên hợp lý, nhất là khi bóng đá tạo ra nhiều của cải như vậy. Platini còn nhận được sự ủng hộ then chốt từ Ủy viên phụ trách cạnh tranh của EU Joaquín Almunia. Almunia là cổ động viên của Athletic Bilbao, và Bilbao chính là hình mẫu của sự tự cung tự cấp.
Hơn nữa, khi FFP cuối cùng được UEFA triển khai, việc Premier League làm theo cũng là điều hợp lẽ. Suy cho cùng, các CLB này sẽ cạnh tranh trong cùng một giải đấu. Premier League thậm chí còn nới lỏng quy định của mình đôi chút về việc cho phép ông chủ đầu tư, nhằm đảm bảo tiền thưởng của UEFA không khóa một số CLB cụ thể ở ngoài cửa hay ở trong cửa.
Tất cả những điều này dẫn tới một phản biện hiển nhiên, mà hiện nay cũng được bàn tán rộng rãi. Như các nhân viên cấp cao của UEFA liên tục bị chỉ ra — thường bằng lời lẽ gay gắt — tất cả những điều này mang một rủi ro nội tại, đó là duy trì vĩnh viễn hiện trạng, để những CLB có doanh thu cao nhất mãi mãi ở trên đỉnh.
Lập luận này đúng, nhưng đặt sai chỗ. Đó không phải là sự chỉ trích đối với các quy định, vốn về bản chất chỉ là một cơ chế kiểm soát chi phí cần thiết. Đó thực chất là sự chỉ trích đối với hệ thống kinh tế và dòng chảy của đồng tiền.
Suy cho cùng, bản thân môn thể thao này đã tạo ra đủ nhiều của cải. Nó thực sự không cần thêm tiền đầu tư từ ông chủ, nhất là ở cấp độ Premier League hay Champions League.
Về mặt này, điều thực sự đáng bị chất vấn ở các CLB lớn là việc họ đảm bảo rằng gần như mọi quyết định khác của bóng đá trong 40 năm qua đều mang lại nhiều tiền hơn cho họ, từ bản quyền truyền hình đến tiền thưởng Champions League. Đó mới là thao túng kiểu "giới quyền lực" thực sự.
Thực tế, quy định FFP ngay từ đầu lẽ ra phải đi kèm cơ chế tái phân phối tốt hơn. Vấn đề này chưa bao giờ được giải quyết, thật vô lý; nhất là khi bóng đá Anh trong phần lớn lịch sử trước thập niên 1990 luôn là hình mẫu.
Ngày nay, tất cả những điều này thậm chí còn có một hình ảnh phản chiếu: quy định mới về tỷ lệ chi phí đội hình của Premier League không đi kèm cơ chế neo then chốt, tức CLB giàu nhất chỉ được chi tiêu gấp một số lần nhất định so với CLB yếu nhất.
Nỗ lực giải quyết vấn đề này — và đảm bảo nhân tài được phân bổ rộng rãi hơn — cũng sẽ có lợi cho nền bóng đá nói chung, chứ không chỉ cho vài CLB riêng lẻ có ông chủ giàu có.
Nếu có ai đó thiết kế một môn thể thao từ con số không, tuyệt đối không ai cho rằng giao phó sức cạnh tranh cho giới tài phiệt, quỹ đầu tư quốc gia hay tập đoàn quỹ tư nhân là ý hay; hay cho rằng bạn cần trúng "xổ số ông chủ" mới có thể chiến thắng.
Nói cách khác, là đi đường tắt.
Đây cũng là lý do việc hình dung phương án thay thế sẽ có ích. Nếu môn thể thao này không có những quy định tương tự, hoặc chúng bị nới lỏng đáng kể, nó sẽ trông như thế nào? Bạn sẽ thấy ít cạnh tranh hơn chứ không phải nhiều hơn, vì nó sẽ càng bị chi phối bởi những người giàu nhất. Tất cả những người khác sẽ phá sản khi cố gắng theo kịp.
Nói cách khác, giống như trước năm 2006, nhưng lạm phát cao hơn nhiều và rủi ro cũng lớn hơn nhiều.
Dù đó không phải là mục đích ban đầu của các quy định, nhưng việc cố gắng quản lý loại nguồn lực mà bóng đá có thể không gánh nổi rõ ràng là hợp lý. Nếu không, ai có thể cạnh tranh với tiền của nhà nước?
Một điểm then chốt còn đến từ một nhóm CLB thường bị bỏ qua trong những cuộc thảo luận kiểu này. Đó là những CLB tìm kiếm sự phát triển tự nhiên, như Brighton, Bilbao, thậm chí Tottenham Hotspur.
Tottenham có thể là một trong "Big Six" thường bị chế giễu trong những cuộc thảo luận này, nhưng họ chen chân được vào nhóm này sau nhiều năm quản lý vĩ mô vững vàng.
Họ cũng mang đến một đoạn kết. Sự cần mẫn ấy lẽ ra có thể giúp Tottenham thay đổi số phận, thậm chí giành chức vô địch, nhưng họ đã bị ngăn cản bởi gian lận. Mùa 2016-17, họ thua Chelsea, đội sau đó đã bị xử phạt. Trong nhiều mùa giải khác thuộc phạm vi điều tra Man City, Tottenham lại vừa vặn bị đẩy khỏi top 4. Nếu họ có thể trở thành khách quen của Champions League, quá khứ gần đây và tương lai của họ sẽ khác biệt biết bao.
Tất cả những điều này đều đáng để nhìn nhận các quy định từ những góc độ khác nhau.